علیرضا کتانی: نگاهی به آمارهای اعلامی بانک مرکزی و مرکز آمار نشان میدهد نرخ بهره حقیقی (تفاوت نرخ بهره اسمی و تورم) در آستانه مثبت شدن است. مثبت شدن نرخ بهره، با اختلافی اندک در قیاس با تورم، خبر خوبی برای فعالان اقتصادی میتواند باشد. این موضوع به این معناست که سیاستگذار میتواند به کاهش نرخ بهره همگام با کاهش نرخ تورم اقدام کند و نرخ بهره بار دیگر به عنوان ابزار سیاستی توسط بانک مرکزی مورد استفاده قرار گیرد. نکتهای که وجود دارد این است که در اکثر سالهای قبل نرخ بهره حقیقی منفی بود و این موضوع هم به ضرر تولید، هم به ضرر نظام بانکی بود و عاملی بود که بیشتر مشوق رشد نرخ تورم بود. حال اقتصاد ایران در یک بزنگاه قرار گرفته که از آن میتوان به بزنگاه نرخ بهره مثبت یاد کرد.
روند نرخ بهره سیاستی
نرخ بهره در تمام سالهایی که تورم به صورت میانگین در کانالهای 30 و 50 درصدی بود در کریدور 20 یا 10درصدی بوده است. به این ترتیب، نرخ بهره حقیقی مربوط به وام و گواهیهای سپرده بانکی پس از شوک تورمی سال 97، تقریبا همیشه منفی بوده است. اختلاف بالای نرخ بهره اسمی و تورم منجر به این موضوع میشود که تقاضا برای اعتبار با قیمت پایین بهشدت تحریک شود و اعطای وام و تسهیلات بانکی به نوعی رانت تبدیل شود. در سالهای گذشته افراد و گروههای مختلف اقتصادی میتوانستند با وامهای کمبهره و سرمایهگذاری در بازارهای سوداگرانه بدون انجام هیچ فعالیت مولدی صاحب ثروتهای نجومی شوند.
نرخ بهره حقیقی منفی و هجوم متقاضیان به سوی اعتبار ارزان باعث بروز پدیدهای میشود که تحت عنوان جیرهبندی اعتبار شناخته میشود. به طور کلی با توجه به فزونی تقاضا نسبت به عرضه و عدم تقارن اطلاعات شدید موجود در بازار اعتبارات، وامدهیها براساس میزان وثایق و درجه اعتبارسنجی متقاضیان صورت میگیرد. در این شرایط، طبیعی است که افراد و شرکتهای ثروتمند و کسانی که از قدرت مالی بیشتری برخوردار هستند راحتتر به اعتبار دست پیدا کنند و بنگاههای کوچک کمتر توانایی دریافت اعتبار داشته باشند. نرخ بهره پایین با توجه به تقویت تقاضا برای اعتبار، در شرایط درونزایی پول و سیاست منفعل بانک مرکزی (که وضعیت حاکم در بانک مرکزی کشور بوده است) میتواند زمینهساز رشد بالای نقدینگی نیز باشد.
در شرایط فعلی، نرخ بهرههای متفاوتی در بازار وجود دارد. نرخ بهره معمول سپردهها و وامهای بانکی حدود 23درصد است، بااینحال، نرخ بهره بینبانکی به حدود 23.5درصد نیز میرسد. نرخ بهره موثر اوراق مالی دولتی اسلامی (اراد) طبق آخرین آمارها 28درصد است. نرخ بهره اسناد خزانه اسلامی (اخزا) که در بورس به فروش میرسد به طور میانگین 32.64درصد است. در این میان، بالاترین نرخ بهرهای که برای سپردهگذاری پرداخت میشود نرخ بهره گواهی سپرده خاصی است که در اسفندماه سال گذشته منتشر شد و بهره 30درصدی به ازای سپرده پرداخت میکرد. در چنین شرایطی با توجه به اینکه تورم نقطهبهنقطه فروردینماه امسال به 30.9درصد رسیده است و انتظار میرود در صورت ثبات شرایط، تورم وارد کانال 20درصد نیز بشود. درصورتیکه نرخ بهره سپرده گواهی خاص 30درصدی را به عنوان معیار نرخ بهره سیاستی در نظر بگیریم میتوان گفت نرخ بهره حقیقی در آستانه مثبت شدن قرار دارد. صادر شدن این گواهی سپرده از سوی برخی اقتصاددانان مورد انتقاد قرار گرفت، زیرا این نرخ بهره میتواند لنگر تورمی سال آینده و انتظارات تورمی را تا 30درصد افزایش دهد. با توجه به تورم این وضعیت در حالی است که هدفگذاری تورمی بانک مرکزی این است که در سال 1403 میزان نرخ تورم در کانال 20درصد قرار گیرد.
بازار رنگارنگ تامین مالی
درخصوص نرخ تامین مالی در بازار آزاد آمارهای بسیار قابلتوجهی وجود دارد که البته امکان کشف یک نرخ بسیار سخت است و بر اساس ریسک، مقدار و نوع تامین مالی نرخهای بسیاری در اقتصاد وجود دارد. به عنوان مثال تامین مالی اعتباری از طریق پلتفرمها در شرایط کنونی در مرز 40درصد قرار دارد.
این رقم شاید برای تامین مالی شرکتها نیز صادق باشد. همچنین بررسیهای «دنیای اقتصاد» نشان میدهد نرخ بهرهای که کارگزاریها به تامین مالی و لیزینگ شرکتها میپردازند از 42درصد تا 55درصد و حتی بیشتر متغیر است. نرخ بهره لیزینگ با توجه به قسطبندی بازپرداخت آن و کارگزاری تامینکننده این سرمایه تغییر میکند. بنابراین حتی با در نظر گرفتن این ارقام، نرخ سود در بازار بالاتر از نرخ تورم است. البته سیاستگذار معتقد است این نرخها به شکل غیررسمی بوده و نرخ رسمی تامین مالی در سطح 23درصد قرار دارد.
کدام سیاست باید برای نرخ بهره اتخاذ شود؟
بررسی وضعیت نرخ بهره در سطح جهانی نیز نشان میدهد با توجه به معضل تورم در کشورهای مختلف، بانکهای مرکزی همچنان نرخ بهره سیاستی خود را ثابت نگه داشتند یا افزایش دادند. نرخ بهره سیاستی اغلب بانکهای مرکزی بزرگ دنیا از اوایل سال 2023 به بعد از از تورم سالانه بالاتر شد و نرخ بهره حقیقی مثبت شد. مثبت شدن نرخ بهره حقیقی بهتدریج، بانکهای مرکزی سرتاسر دنیا را به سوی کاهش نرخ بهره اسمی هدایت میکند. به اعتقاد کارشناسان یک تفاوت مهم سیاستگذاری در بانکهای مرکزی کشورهای توسعهیافته این است در نرخهای تورم بالا، استفاده از ابزار نرخ بهره لزوما به نتیجه مدنظر سیاستگذار نمیرسد. نرخ بهره بالا، در تورمهای بیش از 20درصد میتواند منجر به تقویت ناترازیهای بانکی شود و به هدف سیاستی مدنظر بانک مرکزی، یعنی کنترل نقدینگی و تورم، منجر نشود.
منبع : دنیای اقتصاد